De dorpskerk en haar geschiedenis

Joris Carolus vermeldt in zijn zeeatlas van 1634: "Wanneer (te weten bij het inlopen der Wielingen) het Kasteel van Sluis komt aan een hoge, plompe toren, staande op Cadzand bewesten Sluis, genaamd Sint Lambert, dan is men de Franse Tol gepasseerd en mag men vrij Oost aangaan recht op Vlissingen ".

Waarschijnlijk stond er omstreeks 1100 al een (houten) kapel op het eiland Cadzand. In oude geschriften van de Sint Baafsabdij staat geschreven dat in de jaren 1111/1115 heffingen voor de kerk te Cadzand plaatsvonden.
De Onze Vrouwe kercke (Mariakerk) in Cadzand zal door de St. Baafsabdij gesticht zijn, omdat deze hier het patronaatsrecht bezat, dat wil zeggen het recht om tienden te heffen en een pastoor te benoemen wanneer men een kerk had gesticht.
Tot 1231 werd de zielzorg op het eiland Cadzand slechts door één geestelijke uitgeoefend. Uit dat jaar stamt een verzoek van Cadzand aan de abt van St. Baafsabdij om naast de pastoor een kapelaan te benoemen. Het kwam namelijk geregeld voor dat de pastoor, wanneer hij het eiland om de een of andere reden had 'verlaten, wegens storm of woelig water dagenlang de oversteek niet kon maken en er dus geen geestelijke bijstand kon worden verleend.

Aangenomen mag worden dat het gebouw veel heeft geleden van de invallen van Fransen en Engelsen, die het dorp Cadzand en haar omgeving in de jaren tussen 1300 en 1400 herhaaldelijk kwamen leegroven en van de burgeroorlogen.
De politieke onlusten in de steden en de zware overstromingen in de veertiende en vijftiende eeuw (zoals de Sint Elisabethsvloed van 1404 en stormen van 1471, 1477 en 1497) zorgden voor grote armoede op het platteland.
Tijdens de burgeroorlog in Vlaanderen werd in 1491 het eiland Cadzand door troepen van Maximiliaan van Oostenrijk ingenomen om de handel over het Zwin stil te leggen. Dit ging met vele brandstichtingen gepaard. In 1492 werd de Vrede van Cadzand gesloten.

Niet minder heeft de kerk te lijden gehad tijdens de Tachtigjarige Oorlog, toen de streek door Spaanse troepen was bezet.
De Geuzen van Vlissingen hielden onophoudelijk landgangen (stroop- en plundertochten) in het door Parma bezette noorden van Vlaanderen en roofden waar ze maar konden het lood van de kerkgoten om er kogels voor hun geschut van te gieten. Waarschijnlijk door de grote Spaanse invloed in de streek heeft het Rooms-katholieke geloof op Cadzand lang stand gehouden. Tijdens de beeldenstorm in 1566 werd de Onze Vrouwe kercke ingenomen door de reformanten. In 1582 gingen de Cadzandtenaren naar de protestante classis in Breskens met het verzoek om een predikant.
Na de bezetting van Sluis in 1587 door Parma werden alle Vlaamse steden weer "Spaans". In april 1604 landde prins Maurits met een invasieleger van 11.000 man bij Cadzand. Na de verovering van Phillippine en IJzendijke volgen Aardenburg en andere Spaanse versterkingen. In mei werd Sluis belegerd en in augustus tot overgave gedwongen, waarmee het hele gebied terug gebracht was bij de Unie van Utrecht.

De Staten Generaal beslisten in 1606 dat er vanuit Sluis wekelijks een predikbeurt op Cadzand vervuld diende te worden. Het onstuimige Zwin belette echter vaak de overtocht. In 1607 werd de kerk op Cadzand wat hersteld en in 1609 aanvaardde de eerste eigen predikant Marcus ab Halle zijn dienst. In 1610 was de zuidelijke beuk geheel hersteld; de noordelijke beuk bleef als ruïne liggen tot 1641, toen vergroting van de kerk noodzakelijk was. Het Vrije van Sluis schonk de kerk toen een gebrandschilderd raam. De restauratiekosten werden grotendeels gedragen door de St. Baafsabdij te Gent, die daartoe volgens het Vlaamse recht verplicht was als tiendheffer van de parochie. Een merkwaardige situatie wanneer de Rooms-Katholieke moederkerk meebetaalt aan het herstel van een tot het Protestantisme overgegaan kerkgebouw in een vijandelijk land!

De kerk van Cadzand was oorspronkelijk rijk aan grondbezit: in 1610 bedroeg het bijna 100 ha. In 1665 was dit al geslonken tot ongeveer 58 ha. Een gehele polder was gedeeltelijk "gevloeid", in zee gespoeld, gedeeltelijk tot duin geworden. In 1677 moesten alle landerijen verkocht worden om de leningen en de achterstallige renten te betalen. De toren liep gevaar geheel in te storten en werd in 1607 afgebroken. Op de kerk werd een dakruitertje geplaatst, waarin de in 1611 door Jan Burgerhuys te Middelburg gegoten klok kwam te hangen. De met een Romaans kruisgewelf gedekte sacristie werd weer opgebouwd, van de kerk afgescheiden en later opgenomen in de omstreeks 1623 gebouwde pastorie en vormde zo tot 1894 het middelste vertrek van de predikantswoning.

West Zeeuws-Vlaanderen heeft in de loop der eeuwen een sterke inslag van vreemdelingen gekregen: het is een goeddeels gekoloniseerd land. Vanaf 1604 vestigden zich in deze streken veel vluchtelingen: Dopers uit Vlaanderen, Salzburgers, maar vooral Hugenoten en Protestanten uit het Walenland. In 1685 kwamen een aantal Hugenoten uit de omgeving van Calais naar Cadzand en stichtten daar een Waals-Hervormde Gemeente, die sterk uitgebreid werd in 1713 door geloofsgenoten uit de omtrek van Rijssel en in 1771 uit Picardië, Champagne en het gebied van Orleans. De Waals-Hervormde Gemeente hield tot 1719 haar diensten in de Hervormde Kerk en kreeg toen haar eigen gebouw. Door integratie met de bevolking ging in 1817 de Waalse Gemeente op in de Hervormde Gemeente. De middelste koperen lichtkroon in de kerk is het enige wat van haar overgebleven is. De aanwezigheid van de vele Franse familienamen in deze streek zal de geschiedenis echter altijd levend houden.

Bij het Haags Verdrag van 1795 werd Staats-Vlaanderen afgestaan aan de Franse Republiek. Keizer Napoleon trok verschillende malen over het eiland Cadzand om zijn troepen te inspecteren. Bij Breskens (bij camping Napoleonhoeve) werd een klein fort gebouwd. In 1814 werd het gebied herenigd met Holland en heet sindsdien Zeeuws-Vlaanderen.

In 1821 moest het gehele dak van de kerk vernieuwd worden: koning Willem I schonk een bedrag van duizend gulden. Vanaf 1929 werd de kerk danig gerestaureerd door rijksbouwmeester Van Heeswijk. De muren van de kerk, die in 1609 waren verlaagd, kwamen weer tot de oorspronkelijke hoogte en de kapitalen en basementen van de pilaren werden hersteld. Het houtsnijwerk van de uit 1650 daterende banken werd tot versiering van de nieuwe banken gebruikt. In plaats van het dakruitertje werd door de gemeente Cadzand de sierlijke renaissancetoren tegen de kerk aangebouwd.

Bij de bevrijding van West Zeeuws-Vlaanderen in 1944 is door hevige beschietingen veel schade aan het gebouw toegebracht. De gebrandschilderde ramen uit de achttiende eeuw zijn, op dat met het Lam Gods na, verloren gegaan. In de vijftiger jaren werd de pastorie afgebroken en in 1963 werd de consistorie tegen de kerk aangebouwd en kreeg de tuin zijn huidige aanzien.

De Mariakerk valt onder de Stichting Monumentenzorg en zal dankzij de Hervormde Gemeente Zuidwesthoek, de Stichting Behoud Dorpskerk Cadzand, de provincie Zeeland, de gemeente Sluis en de bevolking hopelijk nog lang voor ons nageslacht behouden blijven.

Predikanten van de Hervormde kerk

-Marcus ab Halle, proponent, alhier overleden, 1609-1622 (of 1623);
-Adriaan Corneliszoon Langendam, gekomen van Breskens, vertrokken naar Westkapelle, 1623-1633;
-Petrus van Thoor, gekomen van Oosthuizen, vertrokken naar Middelburg, 1631-1633;
-Johannes Sterthenius, proponent, vertrokken naar Oost-Indië, 1633-1640;
-Petrus Dobbelaer, gekomen van Renesse, alhier overleden, 1641-1661;
-Johannes Urselius, vroeger predikant te Essequebo (West- Indië), 1662-1672;
-Jacob Eduardi, gekomen van Nieuwvliet, alhier overleden, 1642-1676;
-Petrus Pollion, gekomen van St. Kruis, vertrokken naar Aagtekerke, 1667-1720;
-Martinus van Groenenberg, proponent, alhier overleden, 1679-1720;
-Eelco Eelcoma, gekomen van Nieuw Brongerga (Fr.), alhier emeritus geworden, 1721-1738;
-Leonardus Ens, proponent, vertrokken naar Breskens, 1739;
-Frederik van Huchem, proponent, alhier emeritus geworden, 1740-1774;
-Philippus van Duren, gekomen van Sliedrecht, vertrokken naar Wolfaartsdijk, 1774-1778;
-Johannes Steenbakker, gekomen van Ouwerkerk bij Zierikzee, vertrokken naar Biervliet, 1778-1780;
-Diederik Cornelis van Voorst, gekomen van Sint-Anna ter Muiden, vertrokken naar Hien en Dodewaard (Gld.), 1781-1785;
-Johannes van Dasselaer, gekomen van Oene (Gld.), alhier overleden, 1785-1796;
-Jacobus de Rochefort, proponent, vertrokken naar Westkappel, 1798-1808;
-Henri Louis de Jonge, proponent, vertrokken naar Oost-Souburg,1810-1814;
-Willem Jan Berghuis, proponent, vertrokken naar Wanneperveen (Ov.), 1815-1820;
-Cornelis Pieter Lammers van Toorenburg, gekomen van Dreischor, vertrokken naar Domburg, 1821-1827;
-Johannes van Rhee, gekomen uit Benningbroek (N.H.), vertrokken naar Biggekerke, 1828-1832;
-Jan Pieter van Hal, gekomen van Serooskerke op Schouwen, ontslagen, 1832-1844;
-Hubertus Johannes Janssen, proponent, vertrokken naar Groede,1845-1851;
-Johannes Jollius Six Dijkstra, gekomen van Ellewoutsdijk, alhier emeritus geworden, 1852-1893;
-Frederik Breen, proponent, vertrokken naar Oostkapelle, 1894-1899;
-Willem Hendrik Weeda, proponent, vertrokken naar Oosterland op Duiveland, 1900-1908;
-Drs. Hendrik Ferdinand de Puy, gekomen van Terkaple en Akmarijp (Fr.), vertrokken naar Lutterade (L.), 1908-1927;
-Frederik Aarnout Visser, gekomen van Oosterzee en Echten (Fr.), 1-10-1927, met emeritaat vertrokken naar Heemstede op 27-8-1940;
-Jan Adam Talma, proponent, gekomen op 13-5-1941, vertrokken naar Zaamslag op 24-2-1946;
-Max Enker, proponent, gekomen 16-6-1946, vertrokken naar Koudekerke op 2-1-1949;
-Arend Chrisiaan Wolter ten Cate, gekomen van Noordgouwe op 24-7-1949, vertrokken naar de Krim (Ov.) op 18-2-1962;
-Willem Cornelis Luuring, gekomen van de Krim op 25-2-1962, met emeritaat vertrokken op 31-1-1971;
-Jacob Willem Schokking, gekomen op 13-8-1972 uit Rotterdam, vertrokken met emeritaat op 18-8-1977;

__________________________________________________

1 november 1977 is de combinatie Sluis - St.-Anna ter Muiden - Retranchement – Cadzand opgericht, met als doel om één predikant te kunnen bekostigen voor de gehele combinatie. Dit is blijven bestaan tot 1 januari 1999; vanaf deze datum is de combinatie overgegaan tot een volledige fusie, met als naam N.H. Gemeente Zuidwesthoek. De toenmalige predikant van Sluis - St. Anna ter Muiden - Retranchement werd ook de predikant van Cadzand.

__________________________________________________

-Cornelis Balk, vertrokken in december 1991 naar Tholen;
-Arie J. Houwaart, gekomen op 12-1-1992 uit Kuinre en Blankenham, vertrokken naar Veendam in mei 2000;
-Jan W. Blankert, gekomen op 11-03-2001 uit Edam/Volendam, vertrokken naar Amsterdam in september 2007;

__________________________________________________

Per 15 mei 2007 wijziging tenaamstelling in Protestantse Gemeente Zuidwesthoek.
__________________________________________________

-Irma Jolanda Nietveld, gekomen op 13 januari 2008;